De potentie van gedragsbeleid is groot. Structureel en effectiever gedragsbeleid kan de uitstoot van broeikasgassen sterk verminderen, de weerbaarheid en keuzevrijheid van Nederlanders vergroten en winst opleveren voor onze gezondheid, veiligheid en de natuur. Dit concludeert de Wetenschappelijke Klimaatraad (WKR) in het advies ‘Aan de slag met gedrag! Duurzaam en adaptatiegedrag gemakkelijk en vanzelfsprekend maken’.
Beeld: © Chantal Bekker
Een beperkt aantal leefstijlaanpassingen maakt groot verschil
Als mensen duurzamer leven en zich beter aanpassen aan klimaatverandering, brengt dat een leefbaar, gezond en veilig Nederland dichterbij. Tweederde van de broeikasgasuitstoot in Nederland heeft te maken met consumptie. Met een beperkt aantal leefstijlaanpassingen is al rond de 17 megaton reductie (11% van de totale broeikasgasuitstoot in Nederland) te behalen, wat het halen van de klimaatdoelen in 2030 een stuk dichterbij zou brengen. Daarnaast wordt het vergroten van weerbaarheid tegen nadelige gevolgen van klimaatverandering steeds belangrijker, omdat de overheid niet alle risico’s kan verkleinen of op zich kan nemen.
Aan de slag!
Linda Steg, voorzitter van de commissie die het advies heeft voorbereid, wijst erop dat de overheid aan zet is:
Door een omgeving te creëren die gedrag mogelijk en aantrekkelijk te maakt, worden mensen in staat gesteld om het gedrag te vertonen dat zij graag willen vertonen. Dat de rijksoverheid dit nu laat liggen is een gemiste kans.
Van betutteling naar keuzevrijheid
Het adviesrapport gaat in op de vraag waarom het potentieel van gedragsverandering in klimaatbeleid onvoldoende wordt benut. Ideële overtuigingen en gevestigde belangen zorgen voor politieke weerstand om keuzes en gedrag van individuele burgers te beïnvloeden. Er hangt een frame van betutteling omheen, wat niet klopt. Gedragsbeleid kan juist keuzevrijheid opleveren: door barrières weg te halen kunnen mensen het gedrag vertonen dat ze willen of belangrijk vinden, bijvoorbeeld omdat dit goed is voor het milieu of hun gezondheid. Een meerderheid van de bevolking wil graag andere keuzes maken, maar het moet ze wel mogelijk wordt gemaakt.
Nu kunnen commerciële partijen het gedrag van burgers voortdurend beïnvloeden door bijvoorbeeld reclame en het aanbod van producten die vaak vanuit klimaat gezien schadelijke effecten hebben. Veel gevestigde partijen hebben er belang bij om andere – duurzame – consumptie tegen te houden. Hun stem is luid in het publieke debat en ze hebben veel toegang tot de politiek en de overheid. Dit werkt door in beleidskeuzes. Dit was ook een van de bevindingen van het Nationaal Burgerberaad Klimaat, dat in op 1 december 2025 met een advies aan de overheid kwam.
De potentie van gedragsbeleid wordt nu onvoldoende benut. De WRK adviseert de overheid om effectiever en structureler gedragsbeleid te voeren. Dat leidt tot zes aanbevelingen.
Aanbevelingen voor effectiever gedragsbeleid
Gedragsbeleid is effectiever als het ingrijpt op belangrijke factoren die keuzes en gedrag bepalen. Omdat keuzes en gedrag door meerdere factoren worden beïnvloed, is een mix van beleidsinstrumenten en maatregelen nodig, waarbij allereerst het gewenste gedrag wordt gestimuleerd, en vervolgens het schadelijke gedrag wordt ontmoedigd en perverse prikkels (zoals fossiele subsidies en bijvoorbeeld reclame voor vliegen) worden weggenomen.
Aanbevelingen voor structureler gedragsbeleid
Er zijn verschillende redenen waarom gedragsbeleid nu nog niet structureel wordt gevoerd. De belangrijkste barrières rond gedragsbeleid zijn: weerstand vanwege ideële overtuigingen, de sterke invloed van gevestigde belangen en beperkte gedragskennis en capaciteit bij de overheid. De tweede set aanbevelingen van de WKR richten zich op het wegnemen van deze barrières.